Home Contact

Zakład Radiobiologii

Państwowy Instytut Weterynaryjny - Państwowy Intytut Badawczy

Zakres badań

Krajowe laboratorium referencyjne w zakresie dioksyn i związków pokrewnych, skażeń promieniotwórczych i N-nitrozoamin

N-nitrozoaminy są pochodnymi II-rzędowych dialkilo-, diarylo- lub alkiloaryloamin bądź też II-rzędowych amin cyklicznych. N-nitrozoaminy są w większości związkami chemicznie stabilnymi w szerokim zakresie pH i temperatury. Jedynie w środowisku silnych kwasów i pod wpływem naświetlania w ultrafiolecie ulegają powolnemu rozkładowi.

Ogólną budowę N-nitrozoamin można przedstawić w postaci wzoru strukturalnego, gdzie R1 i R2 stanowią grupy alkilowe lub arylowe.

Wzór strukturalny N-nitrozoamin

Wzór N-nitrozoamin

Najczęściej oznaczane N-nitrozoaminy

NDMA

NDEA

N-nitrozodimetyloamina (NDMA)
CAS 62-75-9

N-nitrozodietyloamina (NDEA)
CAS 55-18-5

NDPA

NDBA

N-nitrozodipropyloamina (NDPA)
CAS 621-64-7

N-nitrozodibutyloamina (NDBA)
CAS 924-16-3

NPIP

NPYR

NMOR

N-nitrozopiperydyna (NPIP)
CAS 100-75-4

N-nitrozopirolidyna (NPYR)
CAS 930-55-2

N-nitrozomorfolina (NMOR)
CAS 59-89-2

Ze względu na działanie kancerogenne N-nitrozoaminy są klasyfikowane przez różne organizacje międzynarodowe. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) umieściła N-nitrozodimetyloaminę (NDMA) i N-nitrozodietyloaminę (NDEA) w grupie 2A (substancje prawdopodobnie rakotwórcze dla ludzi). Unia Europejska zaliczyła je do kategorii 1B (substancje o domniemanym działaniu kancerogennym). Amerykańska Agencja Ochrony Środowiska (EPA) zaklasyfikowała te dwa związki do kategorii B2 (substancje prawdopodobnie rakotwórcze dla ludzi).

Toksyczność związków N-nitrozowych jest silnie zróżnicowana. Porównanie toksyczności ostrej i właściwości rakotwórczych poszczególnych związków N-nitrozowych wykazuje brak wyraźnej współzależności między tymi dwoma parametrami. Toksyczność dialkilonitrozoamin na ogół zmniejsza się ze wzrostem długości łańcucha alifatycznego. N-nitrozoaminy cykliczne, jak np. N-nitrozomorfolina, wykazują średnią toksyczność.

Niezależnie od drogi podania działanie toksyczne większości alkilonitrozoamin przejawia się głównie w znacznym uszkodzeniu wątroby, najczęściej w postaci śródzrazikowej martwicy tkanki wątrobowej z licznymi zmianami krwotocznymi. Niektóre N-nitrozoaminy cykliczne, jak np. NMOR i NPIP, nie uszkadzają wyraźnie wątroby, ale wywołują ostre objawy neurotoksyczne.

Właściwości rakotwórcze poszczególnych N-nitrozoamin są zróżnicowane, zależne od struktury chemicznej poszczególnych związków. Niektóre z nich zalicza się do grupy najsilniejszych kancerogenów chemicznych, które wywołują nowotwory u zwierząt doświadczalnych nawet po jednorazowym tylko podaniu. W swoim działaniu kancerogennym N-nitrozoaminy wykazują charakterystyczną organotropię, która przejawia się tym, że zależnie od swej budowy chemicznej poszczególne związki selektywnie indukują nowotwory w określonych narządach i tkankach zwierząt doświadczalnych. NDMA wywołuje zwykle nowotwory wątroby, a NDBA raka pęcherza moczowego.

Powszechne występowanie N-nitrozoamin w środowisku człowieka i zwierząt wskazuje na wagę problemu jako potencjalnego, trudnego do oszacowania zagrożenia zdrowia człowieka – konsumenta. Dla oceny skali zagrożenia toksykologicznego ze strony N-nitrozoamin występujących w szeroko rozumianym środowisku człowieka niezbędne jest zatem systematyczne monitorowanie występowania tych kancerogenów.

W krajach UE nie ustalono maksymalnych dopuszczalnych limitów dla N-nitrozoamin w produktach spożywczych. W USA obowiązuje limit 10 µg/kg (całkowita zawartość lotnych N-nitrozoamin) dla wędlin. W chinach wprowadzono limity dla ryb i produktów pokrewnych (4 i 7 µg/kg). Najobszerniejsze regulacje obowiązują na obszarze Unii Celnej Republiki Białorusi, Republiki Kazachstanu i Federacji Rosyjskiej (2 do 4 µg/kg).

W oznaczaniu N-nitrozoamin stosuje się przede wszystkim techniki chromatograficzne (GC, HPLC) z zastosowaniem różnych detektorów, przy czym najczęściej używa się detektora energii termicznej (TEA) oraz detektorów mas. W PIWet-PIB badania N-nitrozoamin są prowadzone przy wykorzystaniu metody niskotemperaturowej destylacji próżniowej, ekstrakcji zakwaszonego destylatu w układzie ciecz-ciecz, zagęszczaniu poprzez odparowywanie oraz rozdziale i detekcji przy użyciu GC-TEA. Identyfikacji i oznaczania ilościowego dokonuje się przy zastosowaniu serii wzorców zewnętrznych. Kontrolę odzysku wykonuje się przy użyciu wzorca wewnętrznego N-nitrozodiizopropyloaminy (NDiPA). Wprowadzenie w analityce N-nitrozoamin detektora energii termicznej umożliwiło oznaczanie tych związków w stężeniach powyżej 0,2 µg/kg